Ask the Expert
|
Feedback
|
About us
|
Contact us
|
Pratibha Home


రాష్ట్రీయం

పట్టువిడుపులతోనే పరిష్కారం

* మిగులు జలాలపై హక్కు ఎవరిది?

గోదావరి నుంచి కృష్ణాలోకి మిగులు జలాల మళ్లింపుపై రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలు ఒకవైపు కసరత్తు చేస్తుండగా, మరోవైపు మిగులు జలాలపై అసలు హక్కు ఎవరిదనే చర్చ ప్రారంభమైంది. తెలంగాణ అవసరాలు తీరిన తరవాతే దీని గురించి ఆలోచించాలన్నది ఒక వాదన. మిగులు జలాలపై దిగువ ఉన్న రాష్ట్రానికే హక్కు ఉంటుందనేది ఇంకో వాదన. రెండూ వాస్తవ విరుద్ధంగా ఉన్నాయి. కృష్ణా, గోదావరి జల వివాద ట్రైబ్యునళ్ల తీర్పులు; ఆపై మారిన పరిస్థితులు; శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టుల్లో ఉమ్మడి అవసరాలు; ఎగువ రాష్ట్రాల్లో పెరిగిన వినియోగం... ఇలా అన్నింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. కృష్ణా బేసిన్‌లో మిగులు జలాలను వినియోగించుకొనే స్వేచ్ఛను బచావత్‌ ట్రైబ్యునల్‌ ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కల్పిస్తే, బ్రిజేష్‌ ట్రైబ్యునల్‌ తీర్పుతో నికర జలాలకే గండిపడే దుస్థితి ఏర్పడింది. కృష్ణా బేసిన్‌లోని ప్రాజెక్టుల కింద ఆయకట్టు ప్రశ్నార్థకంగా మారిన నేపథ్యంలో గోదావరిలో ఉన్న మిగులు లేదా వరద జలాలను మళ్లించడం ద్వారానే రెండు రాష్ట్రాల్లోని రైతులకు ప్రయోజనం కలుగుతుంది. వాస్తవానికి తెలుగు రాష్ట్రాలకు ఇదేమీ కొత్తకాదు. కేసీ కాలువ, తెలుగుగంగ, గాలేరు-నగరి, తుంగభద్ర... ఇలా పలు ప్రాజెక్టుల ద్వారా ఒక బేసిన్‌ నుంచి ఇంకో బేసిన్‌కు నీటిని మళ్లించే పని దశాబ్దాల క్రితమే జరిగింది. పోలవరం ద్వారా గోదావరి నీటిని కృష్ణాలోకి మళ్లించే పనికి 2005లో అప్పటి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం శ్రీకారం చుట్టింది. ప్రాజెక్టు నిర్మాణం పూర్తికాకపోవడంతో గత తెలుగుదేశం ప్రభుత్వం పట్టిసీమ ఎత్తిపోతల ద్వారా గోదావరి నుంచి కృష్ణాలోకి నీటిని మళ్లించింది. ఒకే రాష్ట్రంగా ఉన్నప్పుడు ఇలాంటి పథకాలు చేపట్టడానికి ఎలాంటి ఇబ్బందీ లేదు. రెండు రాష్ట్రాల మధ్య కావడం వల్ల అనేక అంశాలు ముందుకొచ్చాయి. గోదావరి నుంచి నీటిని మళ్లించే ప్రాజెక్టులను ఏ రాష్ట్రానికి ఆ రాష్ట్రం చేపట్టవచ్చు, లేదా పరస్పర అవగాహనతో కలిసి చేపట్టవచ్చు. సమస్యంతా మిగులు నీటిని ఎలా వాడుకోవాలి, ప్రవాహం తక్కువగా ఉన్నప్పుడు నికరజలాల కేటాయింపులు ఉన్న ప్రాజెక్టులపై ప్రభావం పడకుండా ఏం చేయాలన్నదే. గోదావరి నీటి వినియోగంపై రెండు రాష్ట్రాలు సానుకూలంగా చర్చించుకొని ఓ అంగీకారానికి రావల్సిన అవసరం ఉంది. వెనకబడిన ప్రాంతాల ప్రయోజనాలకు తగ్గట్లుగా ఇది ఉండాలి. కొన్నేళ్లుగా నాగార్జునసాగర్‌ ఆయకట్టు తరచూ ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటుంది. దీని గురించీ ఆలోచించాలి. శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టులు ఉమ్మడిగానే ఉన్నాయి. కృష్ణాలో రెండు రాష్ట్రాల అవసరాలు ఈ ప్రాజెక్టుల మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి. కాబట్టి రెండు ప్రభుత్వాలు ఓ అవగాహన, అంగీకారంతోనే ముందుకెళ్లాల్సిన అవసరం ఉంది.

కృష్ణానదిలో నీళ్లేవి?
కృష్ణా, గోదావరి జల వివాద ట్రైబ్యునళ్ల తీర్పు ప్రకారం మిగులు జలాలు లేదా అదనపు జలాలు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందుతాయి. ఇవిప్పుడు దిగువన ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్‌కా లేక కేటాయింపు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కాబట్టి రెండు రాష్ట్రాలకు చెందుతాయా అన్నది చర్చ. ఇందులోనూ కృష్ణాలో వేరు, గోదావరిలో వేరు. కృష్ణానదిలో దిగువన ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ఉండే అననుకూలతల దృష్ట్యా మిగులు జలాలు పూర్తిగా వాడుకొనే స్వేచ్ఛ ఇచ్చింది. గోదావరిలో సబ్‌ బేసిన్లవారీగా ఎక్కడి నుంచి ఎవరు వాడుకోవాలో పేర్కొంది. బచావత్‌ ట్రైబ్యునల్‌ కృష్ణలో మిగిలిన జలాల వినియోగం గురించి స్పష్టత ఇచ్చింది. ట్రైబ్యునల్‌ తీర్పులోని క్లాజ్‌ 5(సి) ప్రకారం 75 శాతం నీటి లభ్యత కింద 2,130 శతకోటి ఘనపుటడుగులకు (శ.కో.ఘ.- టీఎమ్‌సీలకు)మించి వచ్చే నీటిని ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వాడుకోవడానికి అవకాశం ఇచ్చింది. దిగువ ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్‌ 75 శాతం నీటి లభ్యతను పూర్తిస్థాయిలో పొందడానికి ఉండే ఇబ్బందిని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఈ వెసులుబాటు కల్పించింది. ఖరీఫ్‌ ఆరంభం కోసం నాగార్జునసాగర్‌, శ్రీశైలం రిజర్వాయర్లలో 150 శ.కో.ఘ.లను క్యారీ ఓవర్‌గా నిల్వ చేసుకుని, తరవాతి ఏడాది ఆరంభంలో వినియోగించుకొనే అవకాశం కల్పించింది. నీటిని ఎప్పటికప్పుడు వాడుకోవడం తప్ప తరవాతి సంవత్సరం ఖరీఫ్‌ ఆరంభానికి వినియోగించుకొన్న దాఖలాలు లేవు. బచావత్‌ ట్రైబ్యునల్‌ ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 811 శ.కో.ఘ.లు కేటాయిస్తే సరాసరిన ఏటా వెయ్యి శ.కో.ఘ.లు వినియోగించారు. ఇంత ఎక్కువ వాడుకొన్నా కొన్ని ప్రాజెక్టులకు కేటాయింపుల్లో సగమైనా దక్కలేదు. కృష్ణా డెల్టా, కేసీ కాలువ, నాగార్జునసాగర్‌ ఆయకట్టుకు కేటాయించిన దానికంటే చాలా ఎక్కువ వాడారు. బచావత్‌ ట్రైబ్యునల్‌ మిగులు జలాలను వినియోగించుకొనే స్వేచ్ఛ ఇచ్చినా, బ్రిజేష్‌ కుమార్‌ ట్రైబ్యునల్‌ తీర్పు అనంతరం ఇందులో చాలా మార్పు వచ్చింది. 2013లో బ్రిజేష్‌కుమార్‌ ట్రైబ్యునల్‌ తీర్పు మిగులు జలాల స్వభావాన్నే మార్చేసింది. అవార్డులోని క్లాజ్‌-3లో సరాసరి నీటి లభ్యత తరవాత వచ్చే మిగులు జలాలను వాడుకొనే అవకాశాన్ని ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ఇచ్చింది. సరాసరి నీటిలభ్యత అంటే 2,578 శ.కో.ఘ.లు. ఆపై వచ్చేదేమీ ఉండదు. దీంతో మిగులు జలాలే ప్రశ్నార్థకమయ్యాయి. బచావత్‌ ట్రైబ్యునల్‌ 75శాతం నీటి లభ్యత కింద చేసిన కేటాయింపులను కొనసాగిస్తూనే, 65శాతం, సరాసరి నీటిలభ్యత కింద బ్రిజేష్‌ ట్రైబ్యునల్‌ కేటాయింపులు చేసింది. 65శాతం నీటిలభ్యత కింద 2,293 శ.కో.ఘ.లు ఉన్నాయని తేల్చి, ఎగువన ఉన్న మహారాష్ట్ర, కర్ణాటకలకు 114 శ.కో.ఘ.లు, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 49 శ.కో.ఘ.లు ఇచ్చింది. దీని ప్రకారం 2,130 శ.కో.ఘ.లు తరవాత కాకుండా 2,244 శ.కో.ఘ.లు వచ్చిన తరవాతే ఉమ్మడి ఆంధ్రకు ఇచ్చిన 49 శ.కో.ఘ.లు వస్తాయి. ఇందులో తెలంగాణలోని జూరాలకు తొమ్మిది, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఆర్డీఎస్‌ కుడికాలువకు నాలుగు శ.కో.ఘ.లు ఇచ్చింది. కాబట్టి ఇవి ఏ రాష్ట్రానికి ఆ రాష్ట్రానికి ఉంటాయి. ఆరు శ.కో.ఘ.లు పర్యావరణం కోసం. 30 శ.కో.ఘ.లు క్యారీ ఓవర్‌కు ఇచ్చింది. ఈ నీటిలో రెండు రాష్ట్రాలకు వాటా ఉంటుంది. సరాసరి నీటి లభ్యత కింద మరో 285 శ.కో.ఘ.లు ఉన్నాయని తేల్చి ఇందులో ఎగువన ఉన్న కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలకు 140 శ.కో.ఘ.లు కేటాయించింది. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 145 శ.కో.ఘ.లు ఇచ్చింది. ఆంధ్రకు చేసిన కేటాయింపులు 2,433 శ.కో.ఘ.లకు మించి వస్తేనే వస్తాయి. పైగా కర్ణాటకకు అదనంగా చేసిన కేటాయింపు ఆలమట్టిలోనే. సరాసరి కింద ఆంధ్రకు చేసిన కేటాయింపులో 25 శ.కో.ఘ.లు తెలుగుగంగకు. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది కాబట్టి ఆ ప్రాజెక్టుకే వస్తాయి. 120 శ.కో.ఘ.లు శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్‌లో క్యారీ ఓవర్‌ స్టోరేజికి ఇచ్చింది. ఇవి ఎన్నేళ్లకు ఒకసారి వస్తాయో తెలియదు, వచ్చినా రెండు రాష్ట్రాలకు సంబంధించినవి. గతంలో 2,130 శ.కో.ఘ.లకు మించి వచ్చినవన్నీ ఆంధ్రప్రదేశ్‌కే అన్న పరిస్థితి నుంచి 2,433 శ.కో.ఘ.లు మించి వస్తేగాని కృష్ణా బేసిన్‌లో మిగులు జలాల ఆధారంగా చేపట్టిన ప్రాజెక్టులకు నీళ్లు రావు. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో మిగులు జలాల ఆధారంగా 227.5 శ.కో.ఘ.లతో ప్రాజెక్టులు చేపట్టారు. ఇందులో తెలంగాణలోని కల్వకుర్తి, నెట్టంపాడు, శ్రీశైలం ఎడమగట్టు కాలువ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వెలిగొండ, హంద్రీనీవా, తెలుగుగంగ, గాలేరు-నగరి ప్రాజెక్టులున్నాయి. తెలుగుగంగకు బ్రిజేష్‌కుమార్‌ ట్రైబ్యునల్‌ 25 శ.కో.ఘ.లు కేటాయించింది. ఇది పోనూ 202.5 శ.కో.ఘ.లు అవసరం. పునర్విభజన చట్టంలోని 11వ షెడ్యూలులో ఈ ప్రాజెక్టులను అధికారికంగా కేంద్రం గుర్తించి పూర్తి చేయాలని పేర్కొంది. తెలంగాణలోని ప్రాజెక్టులకు 77 శ.కో.ఘ.లు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వాటికి 135.5 శ.కో.ఘ.లు అవసరం. దిగువ రాష్ట్రమా ఎగువ రాష్ట్రమా అనేది లేకుండా 11వ షెడ్యూలులోని ప్రాజెక్టులన్నీ అధికారికంగానే మిగులు జలాలను వినియోగించుకోవడానికి అర్హత ఉన్నవి. కాబట్టి మిగులు జలాలు ఫలానా రాష్ట్రానికే చెందుతాయన్న వాదనకు అర్థం లేదు. అది, లేని మిగులు జలాల గురించి మాట్లాడుకోవడమే అవుతుంది.

గోదావరిలో...
గోదావరి జల వివాద ట్రైబ్యునల్‌ 1980 జులై ఏడున అవార్డు ఇచ్చింది. 1975-1980 మధ్య గోదావరి పరివాహక ప్రాంతంలో భాగస్వాములుగా ఉన్న అయిదు రాష్ట్రాల మధ్య జరిగిన ఒప్పందాలన్నీ గోదావరి జల వివాద ట్రైబ్యునల్‌లో భాగమయ్యాయి. కృష్ణా బేసిన్‌లో ఇలాంటి ఒప్పందాలు లేవు. ఆయా రాష్ట్రాలు వినిపించిన వాదనలను పరిగణనలోకి తీసుకొని నీటి లభ్యత, అప్పటికే రాష్ట్రాలవారీగా ఉన్న నీటి వినియోగం ఆధారంగా తీర్పు ఇచ్చింది. గోదావరిలో భాగస్వామ్య రాష్ట్రాల మధ్య జరిగిన పది ఒప్పందాల ప్రకారం కేటాయింపులు ఉన్నాయి. మహారాష్ట్రకు 889 శ.కో.ఘ.లు, కర్ణాటకకు 20, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 1,173, ఉమ్మడి మధ్యప్రదేశ్‌కు 625, ఒడిశాకు 293 శ.కో.ఘ.లు కేటాయించింది. 75 శాతం నీటి లభ్యత కింద 1,173 శ.కో.ఘ.లు కేటాయించినా భూపాలపట్నం జల విద్యుత్తు ద్వారా విడుదల చేసే నీరు, ఎగువ రాష్ట్రాలు వినియోగించుకోవడం వల్ల పునరుత్పత్తి ద్వారా లభ్యమయ్యేవి కలిసి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 1,480 శ.కో.ఘ.లు గోదావరిలో అందుబాటులో ఉన్నాయి. రాష్ట్ర పునర్విభజన సందర్భంగా పంపిన నివేదికలో తెలంగాణకు 954 శ.కో.ఘ.లు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 526 శ.కో.ఘ.లుగా పేర్కొన్నారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ఉన్న కేటాయింపుల్లో ప్రధానమైనవి గోదావరి డెల్టా, పోలవరం. గోదావరి పరివాహక ప్రాంతం ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 28,263 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణం ఉండగా, ఇందులో 22,378 చ.మై. తెలంగాణలో, 5,885 చ.మై. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది. గోదావరిలో లభ్యమయ్యే నీటిలో తెలంగాణలో 456 శ.కో.ఘ.లు కాగా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 120 శ.కో.ఘ.లు ఉంది. మిగిలినవి ఎగువ రాష్ట్రాలైన మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్‌, ఒడిశాల నుంచి రావలసిందే. గోదావరి జల వివాద ట్రైబ్యునల్‌ క్లాజ్‌ 5బి అనుబంధంలో ఏయే సబ్‌ బేసిన్‌లో ఎక్కడివరకు మిగులు జలాలను వినియోగించుకోవచ్చో చెప్పింది. శబరి నది నుంచి గోదావరిలో కలిసే నీరు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ భూభాగంలో ప్రవహిస్తుంది. మిగిలిన అన్ని సబ్‌ బేసిన్‌లు తెలంగాణలోనే ఉన్నాయి. ట్రైబ్యునల్‌ ప్రకారం మిగులు జలాలను ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వాడుకోవచ్చంటే దీనర్థం శ్రీరామసాగర్‌ దిగువన లభ్యమయ్యే నీటిని ఎక్కడా వాడుకోకుండా ధవళేశ్వరం వరకు వదిలేయడం జరిగే పని కాదు. ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి అన్నింటికి ఇదే వర్తిస్తుంది. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వాడుకోవడానికి అవకాశం ఉన్న ఇవన్నీ పూర్తిగా తెలంగాణ పరిధిలో ఉన్నాయి. ఇక్కడ వినియోగం పోనూ మిగిలినవే కిందికి వెళ్తాయి. ఎగువన మహారాష్ట్రకు ఏ ప్రాజెక్టు వద్ద ఎంత వాడుకోవాలో ట్రైబ్యునల్‌ పేర్కొన్నా, ఇంకా ఎక్కువ నీటిని వాడుకొనేలా ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం చేపట్టింది. వీటిని కేంద్రం పట్టించుకొనే పరిస్థితి లేదు. ట్రైబ్యునల్‌ లేదా కోర్టు అంటే దశాబ్దాల పాటు తెగవు. ఈ నేపథ్యలో గోదావరిలో జలాల వినియోగంపై రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలు ఓ అంగీకారానికి రావాల్సిన అవసరం ఉంది. మొదట 75 శాతం నీటి లభ్యత కింద నికర జలాల కేటాయింపులు ఉన్న ప్రాజెక్టుల అవసరాలు తీర్చడం, తరవాత మిగులు జలాల వినియోగంపై దృష్టి సారించాలి. నీటి లభ్యత ప్రకారం నికర జలాలు పోను, ఎంత తక్కువ అన్నా 1,500 నుంచి రెండువేల శ.కో.ఘ.లు ఉంటాయి. ఏ ఉపనది నుంచి ఎంత నీరు ఉంది, ఈ జలాల వినియోగానికి చేపట్టిన ప్రాజెక్టులేమిటి, కొత్తవి చేపడితే ఎన్ని రోజుల్లో నీటిని మళ్లించేలా చేపట్టవచ్చు... ఇలా అన్ని అంశాలపై రెండు రాష్ట్రాలు చర్చించి, అంగీకారానికి రావాలి. రెండు రాష్ట్రాలు పరస్పర సహకారంతో ముందుకెళ్తేనే ఎక్కువ నీటిని వినియోగించుకోవడానికి అవకాశం ఉంటుంది.


- ఎం.ఎల్‌.నరసింహారెడ్డి
Posted on 22-07-2019